Hai na psiquiatría de trincheira e na antropoloxía de salón un acordo calado sobre a importancia das raíces. Alá polos anos setenta do século pasado, cando o mundo aínda se medía con reloxos de corda e as familias sentaban a cear, a antropóloga Margaret Mexade tivo unha intuición profética. Dividiu as estruturas sociais en tres modos de transmisión do coñecemento: as sociedades posfigurativas, as cofigurativas e as prefigurativas.
A sociedade posfigurativa é aquela na que os mozos aprenden do ancián. O avó garda o segredo do lume, de seméntaa e da moral, esa foi, a infancia dos boomers (1946-1964). Creceron na certeza de que o esforzo compraba unha casa e que a experiencia dos maiores cotizaba en bolsa. Logo viñeron os millennials (1981-1996), atrapados na cofiguración. A cofiguración ocorre cando o presente cambia tan rápido que o modelo dos pais deixa de servir e os mozos teñen que aprender os uns dos outros. Míranse entre iguais, ensaian modas, inventan vocabularios, pero aínda conservan na retina a nostalxia dun mundo ordenado.
E de súpeto, irrompeu a Xeración Z (1997?2012). Con eles consúmase a ruptura definitiva e penetrámonos sen anestesia na sociedade prefigurativa: escenario insólito, no que son os adultos os que deben ser ensinados polos nenos. O pai pregunta ao fillo de 15 anos como descifrar a selva dixital, como entender as dinámicas das redes e como sobrevivir na modernidade líquida. Que ocorre nunha tribo cando os anciáns perden o mapa da sabedoría? Ocorre, sinxelamente, a perda total da autoridade moral. E é precisamente nesta greta antropolóxica onde hai que buscar a raíz das algaradas que inflaman o asfalto das capitais europeas. Equivocámonos de plano cando tratamos de interpretar o colector queimado baixo antigas coordenadas ideolóxicas. Non hai aí, na maioría dos casos, unha doutrina marxista ou neonazi articuladas á vella usanza. O que hai nesta masa violenta é a desesperación do orfo de referentes.
O mozo descóbrese sen referentes morais que acheguen algo no mundo da IA. Cando a experiencia do adulto queda obsoleta, o respecto polas institucións que o adulto construíu se volatiliza. Quéimase a rúa non para tomar o poder —ninguén parece saber que facer con el se o conseguise—, senón para certificar ante o teléfono móbil que se está vivo, que se existe.
Os vellos observan desde a fiestra o fume dos disturbios tachando aos mozos de violentos, incapaces de comprender que o lume de fóra non é máis que o reflexo do baleiro de dentro. Nesta cultura, os fillos séntense estraños na súa propia terra porque os seus pais se han convertido en inmigrantes ao tempo deles. Se trasladamos o anterior cara ao fenómeno da cultura inmigrante en Europa, a ecuación convértese nun drama antropolóxico. A algarada rueira une aquí ao choque de xeracións, e a un choque tectónico de civilizacións e tempos. En moitas familias de orixe migrante o modelo tradicional das culturas de orixe adoita ser fortemente posfigurativo. Nos seus países a palabra do pai, o respecto aos maiores e a tradición constitúen a áncora inamovible da sociedade. Salta bruscamente dunha sociedade posfigurativa —onde o pai ensina ao fillo— a unha prefigurativa radical onde o fillo ten que guiar ao pai por un territorio descoñecido e sen mapa actualizado algún. Os fillos de inmigrantes nados en Europa sofren un dobre desterro de identidade: non son recoñecidos como «auténticos nacionais» na sociedade de acollida e tampouco pertencen culturalmente ao país dos seus pais, cuxas costumes viven como folclóricas.
Se o mozo autóctono europeo xa sente orfo dun futuro claro, o mozo inmigrante experimenta, ademais, unha orfandade de chan e de historia. Os seus pais non teñen un mapa útil para orientalos na xungla urbana occidental, mentres a sociedade de acollida ofrécelles un escaparate de consumo inalcanzable. Ante a quebra da autoridade paterna e a incapacidade das institucións europeas para integralos simbolicamente, a algarada rueira convértese nun sólido espazo de pertenza. Se as sociedades europeas son incapaces de ofrecer un relato común, un futuro con sentido e unha autoridade integradora nin sequera aos seus propios fillos, menos aínda poden facelo cos fillos daqueles que veñen de fóra. O resultado é este magma de rabia xuvenil. Un berro ás escuras no asfalto protagonizado por quen foi empurrados a aprender a vivir nun mundo sen mapas onde ninguén, nin os seus pais nin os seus mestres,