En 1987, no ámbito da física formulouse a teoría da criticidade autoorganizada. A súa imaxe máis coñecida é sinxela: un montón de area ao que lle imos engadindo grans sen que, aparentemente, suceda nada. Ata que un gran, idéntico aos anteriores, desencadea unha avalancha.
Penso nesta imaxe diante dos acontecementos de Ceuta e dalgunhas respostas que estamos escoitando. A presión migratoria, as cuestións xeopolíticas coa probable implicación de Marrocos e o apoio dos Estados Unidos, a saturación dos sistemas de acollida, os dereitos da cidadanía ceutí, a complementariedade entre a defensa dos dereitos e a esixencia de responsabilidades cando estas sexan esixibles, a presenza de nenos e nenas sen referentes familiares, o reto da solidariedade entre territorios… Todas elas conforman unha realidade extraordinariamente complexa, demasiado para abordala co argumentario de quenda.
Podemos e debemos discutir sobre política migratoria, fronteiras, distribución territorial ou capacidade e calidade dos sistemas de protección. Pero existe unha reflexión previa: que límites estamos dispostos a atravesar para solucionar unha crise, para conservar o poder ou para gañar unhas eleccións.
As democracias liberais non se sosteñen só sobre eleccións, parlamentos e gobernos. Sostéñense tamén sobre os principios e valores que decidiron imporse a si mesmas. Un deles é recoñecer que existen dereitos que non dependen de quen sexas, de onde naceras ou, neste caso, de que complexidade teña ou de canto incómodo sexa garantir o seu cumprimento.
A protección da infancia pertence a ese territorio, sen excepcións. O noso ordenamento establece que todo neno ou nena que se atope en España está protexido pola lei e que o seu interese superior debe constituír unha consideración primordial. Non di que o sexa mentres haxa prazas suficientes, mentres protexelo resulte sinxelo ou mentres obrigue a consensos non desexados.
O Estado de dereito non demostra a súa fortaleza cando protexe os dereitos en contextos amables, senón cando se nega a suspendelos en períodos de crise.
Por iso preocupa que empecemos a aceptar, como resposta a unha crise, a excepción ou a rebaixa de garantías construídas durante décadas. Porque daquela deixamos de preguntarnos como resolver un problema respectando os nosos principios e empezamos a preguntarnos a que principios podemos renunciar para resolvelo.
As democracias tamén se erosionan mediante excepcións xustificadas por circunstancias excepcionais, mediante pequenas renuncias que parecen razoables illadamente, ata que o excepcional se asume como normal e daquela preguntarémonos que foi o que pasou.
É un momento no que debemos observar cada gran que deixamos caer sobre a pendente e cantos pequenos desprazamentos dos seus límites pode soportar unha democracia antes de que o excepcional deixe de parecernos excepcional.
Que sucede cunha democracia cando empeza a considerar que os dereitos universais poden converterse en dereitos condicionais cando garantir o seu cumprimento deixa de ser popular?