Tamén eu cheguei a pensar que vivirías sempre, e agora que nos deixaches non sei pensarte morto. Aprenderei, claro, pero a día de hoxe síntote a carón de min e oio a túa voz inconfundible largando un discurso sobre Rosalía, Antonio Machado ou Ramón Piñeiro, sen límite de tempo, sen tropezares nun nome, nunha data, nun dato. Porque o incrible, Xesús, é que ti facías anos, pero non avellentabas e nunca vello fuches. Por iso non pasaches de aprendiz de comunista. «Estou en proceso de formación —dicías— e algún día, se vivo abondo, quizais poida ser verdadeiramente comunista».
Deixáchesnos sen que eu che agradecese como debería o moito que por min fixeches durante unha amizade de corenta e cinco anos. Díxenche, si, que nos teus libros, artigos e conferencias fortalecín o galeguismo que mamara na casa; pero nada che falei da importancia que para alguén coma min, humilde e tímido, mesmo un chisco acomplexado, tiveron as túas peticións de colaboración, pola confianza que me deron. E así puido ser desde o primeiro encontro na librería Helios de Ferrol, onde presentabas O galego na escola, en 1970. Ao saberes que eu era o autor das viñetas da revista Chan, ofrecícheste para facer a xestión e publicalas nun libro cun limiar teu. Quedei tan atordado que non souben responder e o libro non se fixo. Anos despois, renacido como debuxante coa carpeta Os pecados capitales e presentado como estudoso do humor na revista Grial con varios pequenos ensaios, viches en min un nacho serio que facía as cousas en serio, e empezaches a contar comigo. Teño recordos divertidos, coma o da mesa redonda na Universidade de Braga con Carlos Casares, Marcos Valcárcel, ti e eu para falarmos de Castelao. A última hora, Carlos non puido ir e substituíuno Modesto Hermida. Fomos, falamos e triunfamos, pero uns lusistas de Ourense denunciáronnos aos organizadores do acto por sermos esbirros do franquismo e, como proba, enviáronlles os pasquíns que eles mesmos imprimiran en multicopista. Como nada souberon do troco de Casares por Hermida, o cuarto franquista era Carlos.
O recordo máis grato é o da presentación na Universidade de Guimarâes das marabillosas ilustracións de Luis Seoane para os autos de Gil Vicente como parte dunha grande homenaxe académica ao autor portugués, na que docentes e alumnos representaron A barca do Inferno. Foi unha xornada máxica e naquel ambiente eu falei coma nunca e ti coma sempre. Maruxa, a viúva de Seoane, foi feliz.
Temos falado moito dos nosos amigos comunistas de Ferrol, de Geluco, de Santiago Álvarez, a quen ti e eu respectabamos moito e Carrillo moi pouco, e tamén dos ideólogos. Un día conteiche que Fernando Claudín quixo facer marxista a Jesús Aguirre, o duque de Alba, e este freouno: «Fernando, no puedo ser marxista. He agotado mis esfuerzos creyendo en la Santísima Trinidad». Riches a cachón e, véndote rir, tireiche a mellor caricatura de cantas che fixen.
Apertas, Xesús, amigo querido.