A arquitectura, o poder e o oportunismo de Le Corbusier

O poder pódese materializar de moitos xeitos, pero represéntase mediante unha por amais de todas: a arquitectura, que labra o teatro da autoridade e establece a relación cos seus dominados. Desde as pirámides, tanto as institucións relixiosas e políticas como a nobreza sempre aspiraron a crecer en ornamentación e tamaño; entendían a grandiosidade como expresión da orde, a permanencia e a xerarquía, como unha ponte entre o terreal e o eterno.

As grandes crises existenciais do século XX obrigaron a repensar a concepción civilizacional de cada pobo. En Europa, o fascismo e o comunismo propuñan modelos dun novo mundo e, con eles, necesitaban unha nova forma de organizalo e habitalo. O seu poder sen límites daba á planificación unha nova dimensión física e propagandística, que elevaba ao réxime e subxugaba ao individuo. Pero, en moitos casos, o afán experimental limitouse o papel, como ocorreu con algúns dos proxectos máis transgresores de Le Corbusier, que non tivo reparos en intentar seducir a Mussolini, Hitler ou Stalin para levar a cabo a súa idea de cidade como «máquina de vivir».

«Na época de entreguerras, Le Corbusier propuxo proxectos que buscaban nada menos que reformar a sociedade de acordo con principios autoritarios», recolle a exposición The Architecture of Power, que se exhibe no Pavillón Le Corbusier de Zúric. Na planta inferior deste edificio, que é un bo exemplo da funcionalidade de Le Corbusier, podemos observar as cidades utópicas ideadas na década dos 1920: a cidade contemporánea para tres millóns de habitantes e o Plan Voisin (que propuña unha reconstrución de París), dous proxectos cun afán de pureza, control e eficiencia que non se afastaban do entón incipiente fascismo. «Le Corbusier foi, á vez, unha testemuña, un crítico e unha participante clave para unha era na que a arquitectura se converteu nunha forma de expresión totalitaria», lese na mostra.

Cara ao final desa década e no contexto dos Congresos Internacionais de Arquitectura Moderna (CIAM), Le Corbusier preséntase ao concurso para a sede da Sociedade de Nacións en Xenebra cun edificio transparente, funcional e monumental, unha «máquina diplomática» que representa a idea da paz nunha «orde nova e supranacional», pero que non convence un xurado demasiado conservador e académico. Tamén entón propón o que foi, posiblemente, o seu proxecto máis rompedor: o Palacio dos Soviets de Moscova, igualmente descartado por non encaixar na retrógrada doutrina do socialismo realista imposta por Stalin —aínda que na capital rusa aínda brilla o edificio Centrosoyuz, con reminiscencias constructivistas—. O mesmo ocorreulle na Italia de Mussolini, cuxa estética clasicista non aceptaba as propostas de Le Corbusier, e na Francia de Vichy, coa que tampouco conseguiu construír —os nazis acusaron o arquitecto de «dexenerado»—.

Disciplina en cinco principios

Foron, en calquera caso, proxectos que o consagraron como un dos arquitectos máis influentes do século XX; os seus cinco principios, expostos en 1927, marcaron para sempre a disciplina, pero el non quedou aí. O seu método é a procura paciente, unha constante observación, reflexión e proposta que evolucionaron coa sociedade. Astuto e oportunista, tachado de bolxevique, fascista ou antisemita, é un xenio que desafiou a todas as posturas e pasou á historia como unha figura fascinante. O seu dinamismo, lixeireza e aparente sinxeleza quedan patentes no pavillón zuriqués que acolle esta mostra, dunha arquitectura que concede tanto protagonismo ao baleiro como ao material, e que segue sendo formidablemente fresca.

Se entre 1920 e 1930 a vocación clasicista dos ditadores europeos impúxose aos principios visionarios de Le Corbusier, este acabaría atopando na democracia e o multilateralismo o espazo para expresarse con dous dos seus maiores proxectos: a cidade de Chandigarh e a sede da ONU en Nova York.

O artista estaba a mercé do tirano, pero a arte acabou sobrevivindo á tiranía. A atracción entre arquitectura e poder, con todo, non rematou.

---

---