Un percorrido polos principais topónimos da urbe coruñesa confirma Marineda como o territorio máis feminino, de Emilia Pardo Bazán a Luísa Villalta
04 ene 2025 . Actualizado á 12:53 h.Entre a bruma da memoria emerxen dúbidas sobre o berce do nome. O filólogo Gonzalo Navaza disípaas: «Crunia, como nome da cidade, aparece por primeira vez en 1208. Así a chamou o rei Alfonso IX cando lle concedeu os foros reais. Era a súa forma latina e foi derivando en variantes como Cruña, Crunna, Curunia, Curuña e, finalmente, Coruña», contaba Navaza a Mila Méndez neste diario. Sempre en feminino. Nome de muller para unha cidade arroupada polo mar. Na Dársena bailan as velas e repousan pesqueiros con nomes de muller nas súas proas enfiladas cara ás galerías.
Ás veces, a bruma pasea pola Mariña, desde a rúa Dársena otea a cidade e despois sobe ata a Porta de Aires; alí evoca a historia mil veces contada: «María Pita, coa pica na man arengaba a homes e mulleres. (…) A pica foi directa ao corazón do abanderado. O inglés abriu desorbitadamente os ollos, aterrado, incrédulo. Pelexara mil batallas contra os mellores soldados. E agora unha muller, unha muller coruñesa, mandábao ao outro mundo». Así o conta Andrés Mariño na súa novela A casa da Pardela. Unha lenda coruñesa (Arenas).
A lenda quizá sexa a esbeltez da escultura de María Pita na praza á que dá nome, lanza en ristre, mirando cara a esa Cidade Vella onde ten a súa casa-museo. Ou quizá mire de esguello cara á casa doutra paisana pioneira, tan peleona como ela, Emilia Pardo Bazán (A Coruña, 1851-Madrid, 1921). Foi a primeira muller catedrática en España, a que rebautizó a cidade converténdoa en Marineda, a precursora en situar a un colectivo de mulleres traballadoras, as cigarreras da Fábrica de Tabacos, como protagonistas dunha novela, A Tribuna.
Durante un mes foi desde a súa casa na rúa Tabernas ata A Palloza para gañarse a confianza de obreiras como Amparo. Para Xosé Manuel Rabón, director de escena, paseante diario da cidade e impulsor deste relato, Amparo, que lía en voz alta a prensa ás súas compañeiras e as arengaba a loitar pola liberación da muller, é un trasunto da escritora.
Sirenas na Peixaría
Para ir ver ás cigarreras, Emilia atravesaba a Peixaría, ese barrio que un día foi cama de sirenas. Así o contaba Luísa Villalta (A Coruña, 1957-2004) cando poetizaba: «O meu nome é o da Cidade Alta / nacido onde a luz e o mar se están orixinando / mutuamente / Nacín enfrente de min mesma / cando a Pescadería era un leito de sereas...».
Luísa confesaba o seu amor por unha cidade «tatuada na pétrea pel do mar» á que ela consentía: «Hoxe vestín a Cidade como todos os días / e saín polas rúas procurando un abrigo».
A Sirena que non o é
Desas rúas non chegan a cen as que levan nome de muller, nun nomenclátor que supera os 1.300 espazos urbanos. E ás veces ata o nome feminino é enganoso: a fonte Luisa é unha homenaxe a Luis Argudín Bolívar (A Coruña, 1855-1907), alcalde en tres ocasións que pagou do seu peto dita fonte. A praza Blanca Quiroga, filla de Pardo Bazán, está dedicada á primeira embarcación española de salvamento marítimo, agora varada na ladeira do parque de Bens. E a rúa Sirena, en Monte Alto, non evoca á idílica muller-peixe, senón a un son de aviso.
No rueiro están a raíña Inés de Castro, Isabel Zendal [a primeira enfermeira da historia en misión internacional pola súa participación na Real Expedición Filantrópica da Vacina das Vexigas], Juana de Vega, Concepción Arenal, Rosalía de Castro [que tamén dá nome a un teatro, onde cada ano se entregan os premios María Casares], Teresa Herrera, evocada entre a sanidade e o fútbol, Adelaida Muro Barbeito (A Coruña, 1818-Madrid, 1892), cuxo legado fixo posible o Asilo das Hermanitas dos Anciáns Desamparados; Santa Bárbara ou A nosa Señora do Rosario, a patroa, que cada 7 de outubro sae a dar un paseo por esa Cidade Vella da praza dá Fariña [oficialmente do xeneral Azcárraga] coa súa singular fonte da Fama, da Colexiata de Santa María del Campo ou da praza da Constitución. En feminino están colexios como As Escravas, Compaña de María, Santa Margarita, que dá nome ao parque e ao colexio, Náutica ou A Normal. A feminino soan os nomes de barrios como o das Flores, a Sagrada, Falperra, Agra, Adormideras… E, por suposto, a Torre que pasea o seu incansable feixe de luz ata a Marola, Langosteira ou a Redonda, que forma parte das illas de San Pedro. Aluma o faro eses lugares que coñecen tan ben os percebeiros: Punta Mexillosa, Punta Penaboa, A Zambela,…
Unha muller, pantasma oficial
Os nomes de muller fóronse asomando tamén á cabeza das institucións, desde a alcaldía da cidade ata a Asociación da Prensa. A feminidade da Coruña vai máis aló de nomes e lugares, e ata a pantasma oficial da cidade é unha muller: Lady Hester Stanhope, esa viaxeira inglesa que cada 16 de xaneiro visita ao seu amado sir John Moore, no xardín de San Carlos, e lelle de novo o poema que lle dedicou Rosalía e está alí enmarcado.
Algunha cidade máis feminina?