Nas últimas décadas a imaxe urbana das rúas da capital dezana sufriu numerosos cambios en aras dunha modernidade que en máis dunha ocasión sacrifica o vello e derruba o antigo, para transformar e apostar por novas arquitecturas, que non sempre son mellores
21 jun 2026 . Actualizado á 05:00 h.Camiñar polo centro de Lalín hoxe en día require facer un exercicio de imaxinación, ou case de arqueoloxía nostálxica. Quen percorre os espazos pavimentados da vila a miúdo esquecen que as prazas non sempre foron desertos de pedra puída, e que o progreso, neste recuncho do Deza, case sempre se cobrou a mesma peaxe: a destrución da propia identidade. A desaparición do noso patrimonio histórico e etnográfico non é unha simple renovación de fachadas; é un dano irreversible que nos desposúe das raíces que nos definen.
Torre-fortaleza
Houbo un tempo en que Lalín posuía un símbolo que proclamaba a súa antigüidade aos catro ventos. No que hoxe coñecemos como a Praza de Loriga (ou popularmente das Pipas), erguíase impoñente a vella Torre-Fortaleza medieval dos Churruchaos. Aquela mole de granito, que serviu de timbre de armas ao primeiro concello en 1840, sobreviviu a séculos de batallas para rematar sucumbindo, en 1846, non ante un exército inimigo, senón ante a picaraña da propia vila. As súas pedras e madeiras foron desmanteladas para levantar un cárcere, inaugurando unha triste inercia local: triturar o pasado para pavimentar as urxencias do presente.
Aos pés daquela fortaleza derrubada respiraba a vida comunitaria. Alí mesmo levantábase a antiga Capela dos Dolores, pequena e humilde, pero vertebradora do espazo. Onda ela, unha fronte de casas tradicionais daba acubillo e alimento aos feirantes, debuxando unha estampa urbana de soportais, muros baixos e portalóns de madeira que dotaban a Lalín dun carácter inconfundible. Todo aquilo foi borrado. A capela foi tachada de «mesquiña» polas autoridades da época e demolida para ensanchar o mercado. As casas da fronte da praza caeron unha a unha, incluíndo unha das casas máis antiga que había fronte á praza, propiedade de José Abeledo Lalín, un recuncho que coa súa impoñente presenza definía o carácter señorial e preindustrial da vila vella.
Pegada dos Abeledo
A pegada da familia Abeledo nese recuncho de Lalín ía moito máis alá das paredes da súa residencia; representaban a esa fidalguía e burguesía comercial galega que forxou as bases do Lalín moderno a través dos foros e o control das propiedades máis estratéxicas do centro histórico. Hoxe, fronte ao que queda no seu lugar, levántase o monumento ao aviador Joaquín Loriga, unha homenaxe nobre, pero edificado sobre o baleiro do que fomos.
Esta inercia destrutiva acadou o seu punto álxido coa construción da actual Iglesia Parroquial de Santa María dás Dores, inaugurada en 1919. Aínda que o maxestoso templo neogótico proxectado por Nemesio Cobreros eríxese hoxe como o corazón espiritual da vila, o seu alumeamento esixiu un enorme tributo de arquitectura tradicional.
Para abrir os accesos ao novo templo, desafogar a praza principal e aliñar a actual rúa Alcalde Ferreiro, o concello de principios do século XX iniciou un agresivo plan de reformas urbanísticas e expropiacións.
Baixo a picaraña caeu a primeira e histórica Casa dos Losada, un núcleo pechado tipicamente rural composto por vivendas de pedra, palleiros e unha fonte tradicional que foi desterrada á parroquia de Albarellos. Nos baixos daquel casarón orixinal operaba o taller artesanal que abastecía a toda a comarca; a súa desaparición forzou aos ferreiros para desprazarse nos arredores, rompendo o vínculo directo entre o oficio artesán e o núcleo urbano. Coa súa derriba, abriuse unha ferida na memoria colectiva que hoxe, un século despois, ameaza con gangrenar os últimos vestixios que nos quedan.
Lonxe de aprender daquelas cicatrices, Lalín parece condenada a repetir a súa historia. O actual proxecto da «Gran Praza» volveu a pór a picaraña sobre o corazón da vila. O obxectivo actual son dous das últimas casas tradicionais que resisten en pé, estas encostadas ao histórico edificio do Casino.
Debemos pararnos a reflexionar coa máxima gravidade sobre o que está en xogo: estas dúas edificacións son plenamente centenarias. Non estamos a falar de construcións ordinarias nin de ladrillo reemplazable, senón de estruturas de cachotería granítica galega que superaron os cen anos de historia, resistindo ao paso do tempo como as últimas testemuñas físicas capaces de explicarnos como funcionaba a economía rural e a sociedade do século pasado.
A súa perda suporía un dano absolutamente irreparable para o patrimonio de Lalín; unha vez derrubadas as súas pedras centenarias, ningunha reconstrución moderna poderá devolvernos a autenticidade das raíces que nos definen. Borralas do mapa é amputar de forma definitiva o último cordón umbilical co Lalín dos nosos antepasados.
Estas edificacións centenarias viron como, de forma paralela, extinguíanse as antigas eiras, os hórreos, os muíños e outras estruturas históricas dos arredores. Esas chairas comunitarias e empedradas onde os veciños se reunían para mallar o trigo, os hórreos centenarios que custodiaban as colleitas fronte ás inclemencias do tempo, e os muíños hidráulicos que aproveitaban a canle das augas para moer o gran da comarca, foron engulidos un a un polo avance implacable do cemento urbano. Eran pezas dunha engrenaxe etnográfica perfecta.
Coa desaparición destas infraestruturas tradicionais, Lalín non só perdeu chan histórico; perdeu os espazos de traballo, de subsistencia e de socialización que definían o latexado cotián da comarca do Deza.
Antes de que o Concello de Lalín iniciase o proceso para executar o proxecto da Gran Praza, a titularidade destas construcións centenarias reflectía o tecido familiar e o comercio tradicional que deu vida á vila durante décadas. Nos baixos dunha destes casaróns sobreviventes —que pertenceu de xeito ininterrompido aos lexítimos descendentes e herdeiros dos Losada— soaba a diario o yunque da mítica ferrería familiar, o motor loxístico onde se forxaban os apeiros agrícolas e se herraban os animais nos días de feira. Na vivenda contigua, que pertenceu historicamente a antigas familias da incipiente burguesía e comerciantes locais de Lalín, outra tenda tradicional completaba o latexado comercial dunha época que xa non volverá. Ambas as propiedades compartiron o destino dunha vila que se resistía a deixar morrer a súa esencia artesanal.
Detrás destas edificacións escóndese, ademais, un tesouro case invisible para o transeúnte apresurado: un pequeno espazo que conserva un antigo muro de cachotería tradicional.
Eses muros de pedra, que outrora se alzaban en cada recuncho, horta e linde de Lalín conferíndolle a súa inconfundible fisionomía rural, foron erradicados do mapa urbano de forma sistemática. Hoxe en día, practicamente só queda ese exemplar en pé en todo o centro, como o último bastión da arquitectura popular que definiu a paisaxe dos nosos antepasados .
Ramón María Aller
Pero o valor deste recuncho vai aínda máis aló. Por estas estancias e pola mesma ruela transitou e deixou o seu sinal a familia dunha das mentes máis preclaras que deu Galicia ao mundo: o soado astrónomo, matemático e sacerdote Ramón María Aller Ulloa. O seu avó, Juan Ramón Ulloa Pimentel, foi un ilustre avogado e alcalde da vila, asentando unha liñaxe profundamente vinculada á vida pública e cultural de Lalín.
O propio don Ramón María Aller Ulloa estivo tan ligado aos cimentos históricos desta contorna que foi el, coa súa mente analítica e virtuosa, quen planeou o deseño do novo edificio do Casino de Lalín tras as desfeitas ocasionadas polo vendaval de 1900. É dicir, as pedras que hoxe se queren illar ou derrubar están intimamente conectadas co sabio que construíu o primeiro observatorio astronómico galego.
Unha casa señorial e fidalga cun patio interior
Esta conexión con Aller Ulloa lémbranos o valor das estruturas que nos rodean. A edificación que hoxe alberga o seu museo municipal non foi sempre un espazo cultural diáfano; naceu no século XIX como unha casa señorial e fidalga tradicional da burguesía galega. Aquel caserón de grosos muros de granito e cachotería posuía un gran portalón de entrada que funcionaba como un «paso» ou pasaxe de carruaxes, cabalos e provisións cara ás súas dependencias interiores, conectando o trafego diario co patio, curral e horta traseiros. Foi nese mesmo patio interior onde, entre 1911 e 1924, o xenio do astrónomo transformou a arquitectura rural. Aproveitando as fiestras e construíndo el mesmo unha torre cilíndrica de cachotería rematada por unha cúpula de madeira xiratoria, levantou o primeiro observatorio astronómico de Galicia. Aquela casa demostrou que o patrimonio pode transformarse e dignificarse sen necesidade de ser destruído.
O paradoxo e a ameaza actual, con todo, son dolorosamente físicas. Destruír esas dúas vivendas e ese patio traseiro compromete directamente a estrutura do propio Casino de Lalín, xa que comparten un impoñente muro medianeiro de pedra. Romper esa fileira de granito e derrubar o último muro tradicional é gretar o edificio dunha sociedade centenaria que é patrimonio vivo da nosa cultura, un espazo cuxa historia se entrelaza de forma directa cos planos da familia Aller Ulloa. Mentres con orgullo coidamos o tellado do seu antigo observatorio, permitimos que as pas mecánicas devoren as vivendas de cachotería dos artesáns contemporáneos á súa época, inflixindo un golpe irreversible á nosa memoria colectiva.
Lalín foi perdendo farrapos da súa alma de forma silenciosa: adegas rurais desmanteladas, lagares esquecidos que daban fe dunha rica cultura enolóxica, hórreos centenarios substituídos por bloques de formigón impersoais. Ao demoler a contorna tradicional, descontextualizamos incluso á grande igrexa neogótica que preside o centro, deixándoa soa, desposuída da paisaxe humana e artesanal para o que foi deseñada.
Unha vila sen edificios antigos é como un libro ao que lle arrincaron as páxinas intermedias: pódese intuír o final, pero pérdese o sentido do relato. Conservar esas dúas casas xunto ao Casino, coa súa ferrería, o seu patio de pedra orixinal e a súa indeleble memoria astronómica e familiar, non é un exercicio de terquedad nin de melancolía abstracta; é trazar unha liña vermella ante o desenvolvismo cego. Se permitimos que caian estas últimas pedras centenarias, o baleiro patrimonial será definitivo e o dano irreparable. Chegará o día en que Lalín sexa unha vila idéntica a calquera outra, un cruzamento de rúas sen alma. E entón, cando só nos queden fotos borrosas nas pantallas, comprenderemos demasiado tarde que o progreso que nos prometeron consistía, en realidade, en deixarnos sen memoria.