Ou castelo do Príncipe, unha xoia dá historia

víctor m. castiñeira castro

CORCUBIÓN

A primeira pedra colocouse un 4 de xullo de 1740 polo enxeñeiro militar Carlos Voysin

19 abr 2017 . Actualizado ás 05:00 h.

No sistema de defensa da liña de costa, as armadas tiñan o seu lóxico complemento na configuración portuaria. Esta debía permitir ás escadras as necesarias labores de mantemento e abastecemento, para o que se fixo imprescindible a fortificación de parte da mesma, especialmente da zona de fondeadoiro. Os avances da arquitectura renacentista, da xeometría e as matemáticas non serían alleos á defensa do territorio. En 1583, Felipe II crea a Academia de Matemáticas, Arquitectura Civil e Militar, desde a que se desenvolvería a fortificación abaluartada. O sistema acabaría por perfeccionarse en función das necesidades e adaptándose á orografía do terreo ata conseguir uns tipos de construción moi estudados e trazados con exactitude, nunha constante evolución da complexidade do sistema defensivo.

Durante os reinados de Felipe V e Fernando VI, terá lugar o intento de dotar á Coroa dun maior poderío naval seguindo as directrices do Marqués de Ensenada, quen conseguirá reordenar e organizar con óptimos resultados a Real Facenda, a Xustiza, a governación de Ultramar e, sobre todo, a Mariña, dado que esta última era imprescindible para manter o dominio colonial español e a defensa das súas costas diante dos ataques de ingleses e franceses. Grazas ó seu impulso construíronse os tres grandes arsenais de Ferrol, Cartaxena e Cádiz.

Ademais, a posición xeografía da costa galega permitía ter puntualmente informada á Flota de Indias e ós territorios americanos diante dos posibles ataques ingleses. E tamén facilitaba o coñecemento dos contactos de Londres con Xibraltar e con outros enclaves do seu extenso imperio. Por iso, e dada a súa valía desde o punto de vista militar, será necesario un mellor coñecemento dos nosos portos e rías con estudos en Pontevedra, Tui, A Coruña, Camariñas e Corcubión.

A estrutura defensiva da costa galega que no século XVII tería como prazas fortes as cidades de A Coruña, Vigo e Ferrol, ampliarase agora coas fortalezas de Ribadeo e Cedeira polo norte; Camariñas, Fisterra, Corcubión e Cee, no centro; Marín e Baiona nas Rías Baixas e A Garda, Goián, Amorín, Tui e Salvaterra na fronteira portuguesa.

A primeira pedra do Castelo do Príncipe colocouse un 4 de xuño de 1740 polo enxeñeiro militar Carlos Voysin, tan só un par de meses despois do apresamento polos ingleses do navío español A Princesa moi preto do Cabo Fisterra. Lembremos que un ano antes comezara a Guerra do Asiento ou da Orella de Jenkins que deixaría nas nosas augas varios enfrontamentos de importancia no ano 1747, entre eles o ataque ó navío O Glorioso, que cargado con 4 millóns de pesos de prata foi capaz de esquivar os diferentes abordaxes das naves británicas e poñer a salvo o seu cargamento en Corcubión.

Este suceso podemos poñelo en relación coa opinión do enxeñeiro Juan de la Ferriere, quen seguindo as ordes da Real Xunta de Fortificacións non dubidaba da necesidade de «construír baterías na ría de Corcubion para o resgardo dos navios do seu Magestad e os seus vasallos que transitaren polo cabo de Finisterre... onde ou por falta de vento ou por outros fins, e hazer o corso nas embarcacións do Norte que sempre veñen recoñecerlle, (é necesario ter) algúns abrigos resgardados para as nosas coa retirada segura por non averla naqueles parages». Calculaba tamén que na mesma poderían resgardarse entre 16 e 18 navíos de guerra.

Houbo tamén varios proxectos para ampliar o sistema defensivo da entrada a Corcubión e Cee coa reparación de dous fortes antigos denominados de Santa Cruz no estremo da ría no lado corcubionés e a batería do Fornelo no ceense, pero dado o seu mal estado de conservación descartaríase o seu arranxo. O enxeñeiro Diego de Bordick en 1739 prefería no seu lugar a construción de dúas novas, unha no Cabo de Cee e outra na Punta Galera «aínda que se limitassen de siette a oito canóns gruessos cada unha, por motivo que querendo evitar as Loveras non ai mais que un rumbo para entrar no correndo sur-oueste-nordés entre o cabo de Cee e o baxo do Carromero pequeno, coa circunstancia de que a nave govierne ben para passar no medio»... A súa idea era que estas baterías poderían entorpecer a entrada na ría dos brulotes e barcos corsarios co que as naves españolas poderían poñerse a salvo no máis «misero parage de toda la Galicia».

No informe previo á edificación dos castelos do Cardenal e Príncipe, faise unha descrición da entrada da ría e porto de Corcubión incidindo en que «para a súa seguridade e preserbar dos vageles inimigos, que se refuxian no, e ympedir tambien a entrada, é mui a proposito construír dúas baterías no medio; a primeira na punta do cantelo (Corcubión), mentras que no parage chamado a punta da Comboa (Ameixenda) en fronte da precitada bateria distante dela 500 tuesas mais ou menos, pódese construír outra en forma de porcion circular segun o terreo para conter ata 12 pezas, observando que sendo este parage dominado das veciñas alturas, é necesario cubrila cos quarteles e almacéns..., facendo un parapeto amais das súas murallas e un pequeno foso e unha ponte sendo tambien combeniente facer un pequeno retrincheramiento diante da porta de entrada para cubrila... Esta bateria será capaz para un bo efecto por descubrir vien e ser baixa, que en alto mar non serán os tiros mais elevados que dous tuesas e o seu abordo dificultoso polas penas que a circumbalan; o que se percibe mellor polo seu plano e perfil».

Os traballos definitivos non comezarían ata o ano 1744, sendo a culminación dos mesmos en 1755 obra doutro enxeñeiro francés, Carlos Lemaur seguindo as trazas de Francisco Llobet. Lemaur, que estudara na Real Escola de Matemáticas de Paris, deixou numerosas obras por todo o territorio peninsular non só militares senón tamén no ámbito civil. En Galicia, a máis famosa é o pazo de Raxoi, mandado construír polo arcebispo compostelán en 1766 na Praza do Obradoiro.

O castelo do Príncipe montaba 12 pezas de artillería noutras tantas troneiras dirixidas cara o mar e ó amplo adarve que ten, ascendíase por unha rampla ou por dúas escaleiras de pedra; existindo tamén espaldóns resoltos con arcos rebaixados. Un gran edificio que dirixe as súas ás cara os semibaluartes do hornabeque, contiña os servizos loxísticos (dependencias para a guarnición que acadaba os 88 soldados, almacéns e polvorín).

Se ben na segunda metade do século XVIII e primeiros anos do XIX houbo unha incesante actividade bélica e corsaria, a derrota española en Trafalgar primeiro, a invasión napoleónica e a independencia de boa parte das colonias en América que lle seguiu, farán que o papel estratéxico das nosas costas vaia perdendo relevancia polo que a finais do XIX o castelo, ó igual cá outras tantas fortalezas, deixaría de pertencer ó Estado tras poxa pública. A finalidade para a que fora construído non tiña agora tanto peso e os escasos restos do imperio de Ultramar español acabarían desaparecendo pouco despois coa perda de Cuba, Filipinas e Porto Rico en 1898.