Mohammad Mosaddeq
O lÃder demócrata de IrÃn (co que acabó a CIA)
Laico, anticomunista e demócrata por convicción, Mohammad Mosaddeq gobernó IrÃn durante o seu único período democrÃtico, de 1951 a 1953. Foi derrocado por un golpe de estado orquestrado pola CIA e alentado por Churchill cando Mosaddeq, farto da explotación da empresa Anglo-Iranian da súa paÃs, decidió nacionalizar o petróleo.
A multitude o llevó aos ombreiros polas rúas de TeherÃn. Era o 29 de abril de 1951 e Mohammad Mosaddeq acababa de conseguir que o Parlamento iranà votase a nacionalización do petróleo, o maior tesouro do paÃs, durante corenta añvos en mans dunha empresa britÃnica. En todas as esquinas, a xente choraba e se abrazaba». O lendario xornalista Ryszard Kapuscinski describÃa asà o dÃa mÃs grande na vida dun home que habÃa gobernado IrÃn durante un paréntesis democrÃtico encaixado entre a ditadura do pai e a do fillo: entre Reza Khan, o xa que Mosaddeq se habÃa negado a coroar en 1925, e Mohammad Reza PahlevÃ, o que a CIA devolverÃa ao trono en 1953.
Mosaddeq querÃa unha repartición mÃs equitativo do negocio do petróleo no conglomerado Anglo-Iranian, pero os britÃnicos rexeitaron calquera acordo
«Hai que penetrarse no espÃritu da épouca. Naqueles añvos, atreverse a tomar unha medida como a que habÃa tomado Mosaddeq era comparable a lanzar unha bomba sobre Londres ou Washington», continúa Kapuscinski. «O efecto psicológico habrÃa sido o mesmo: estupor, medo, furia, indignación. Nun paÃs afastado, un avogado vello que a recado era un demagogo tolo habÃa ousado desmantelar a Anglo-Iranian, o piar do seu imperio. Aquilo era imperdoable, porque a propiedade colonial era un valor sagrado, intocable como un tabú».
Mohammad Mosaddeq era un ancián frÃgil, que choraba en público e gobernaba desde a cama, e que resulta ser a figura mÃs importante para entender por qué IrÃn e Occidente levan décadas postos a mal. Nació en TeherÃn en 1882, fillo dun ministro de Facenda e neto de prÃncipes da dinastÃa Qajar. Estudió Dereito en ParÃs e se doctoró na Suíza. Pasó añvos en Europa absorbendo o liberalismo constitucional, volvió a IrÃn, foi ministro de Finanzas, gobernador de provincias, deputado, e en 1925 foi un dos poquÃsimos parlamentarios que se opuxo a que Reza Khan proclamásese xa, argumentando que aquilo violaba a Constitución iranÃ. Le costó añvos de ostracismo e arresto domiciliario.
Era anticomunista declarado, demócrata de convicción e laico nun paÃs onde a democracia era unha rareza perigosa e os relixiosos intrigaban nas mesquitas. En maio de 1951, o Parlamento iranà o eligió primeiro ministro por mayorÃa. TenÃa 69 añvos e problemas de saúde crónicos –tensión arterial moi baixa, desmaios, hemorragias– que o obrigaban a despachar desde o leito. Os periódicos occidentais burlábanse de él: un vello chiflado que gobernaba en pixama. Winston Churchill chamábao «lunÃtico».
O negocio do século
Desde 1909, o petróleo iranà controlábao a Anglo-Iranian Oil Company, que co tempo se convertirÃa en BP. O Goberno britÃnico poseÃa o 51 por cento das súas accións. En AbadÃn, no suroeste do paÃs, esta compañÃa operaba a maior refinerÃa do mundo. E os términos do negocio eran os seguintes: IrÃn ponÃa o petróleo e a man de obra, e recibÃa a cambio unha fracción menor dos beneficios. Os traballadores iranÃes en AbadÃn cobraban 50 centavos ao dÃa. VivÃan nun barrio de chabolas sen auga corrente nin electricidade que se chamaba Kaghazabad: 'Ciudad de Cartón'.
O detonante llegó en 1950, cando Arabia Saudà negoció coa empresa americana Aramco unha repartición de beneficios ao 50-50. O Foreign Office britÃnico rechazó calquera acordo similar para a Anglo-Iranian. Mosaddeq propuxo a nacionalización ao Parlamento o 8 de marzo de 1951. O Parlamento votó por unanimidade. As refinerÃas pasaron a ser controladas pola CompañÃa Nacional de Petróleo de IrÃn. Os britÃnicos responderon cun embargo internacional. Ningún paÃs do mundo podÃa comprar petróleo iranÃ. As reservas de divisas do paÃs esgotáronse. Para finais de 1952, IrÃn estaba en quebra.
En Washington, a administración Truman veÃa o asunto con incomodidade: non lle gustaba Mosaddeq, pero tampouco querÃa parecer cómplice do colonialismo britÃnico. Foi a substitución na Casa Blanca o que cambió ese cÃlculo. Dwight Eisenhower llegó ao poder en xaneiro de 1953 co seu director da CIA, Allen Dulles, e o seu secretario de Estado, John Foster Dulles, que era irmán do anterior. Os britÃnicos levaban meses argumentando falsamente que Mosaddeq entregarÃa IrÃn á URSS. A familia Dulles decidió creérselo. En abril de 1953, Allen Dulles autorizó un millón de dólareiras iniciais «para ser usado pola estación da CIA en TeherÃn de calquera xeito que resultase na caÃda de Mosaddeq».
O 19 de xullo de 1953, un home de case 40 añvos, con lentes de montura negra e aspecto de funcionario entró en IrÃn. Chamábase Kermit Roosevelt Jr. e era neto do presidente Theodore Roosevelt. Era o xefe da operación TPAJAX, o nome en clave da CIA para dar un golpe de estado. O plan tenÃa varias frontes. Primeiro, financiar periódicos para desprestixiar a Mosaddeq. Segundo, organizar ataques de falsa bandeira atribuídos ao KGB soviético para asustar aos sectores relixiosos e conservadores do paÃs. Terceiro, comprar aos lÃderes clericais mÃs influentes. A CIA también pagó a ningúns dos mafiosos mÃs temidos de TeherÃn para que puxesen a xente a manifestarse nas rúas.
O primeiro intento, o 15 de agosto, fracasó. Mosaddeq estaba avisado, detivo o coronel que venÃa a arrestalo, e o xa, Mohammad Reza PahlavÃ, huyó do paÃs, primeiro a Bagdad e logo a Roma. A CIA mandó un cable a Roosevelt desde Langley para ordenarlle que abortase a misión. Roosevelt ignoró a orde. Catro dÃas después, o 19 de agosto, autobuses e camións con homes pagos tomaron as rúas de TeherÃn. Os tanques promonÃrquicos bombardearon a residencia oficial do primeiro ministro. Mosaddeq escapó polos pelos mentres unha turba saqueaba a súa casa. Entre 200 e 300 persoas morreron nos combates rueiros. O xa volvió de Roma. O golpe habÃa triunfado.
O xa, un tÃtere en mans americanas
De inmediato, o xa firmó a cesión do 40 por cento dos xacementos iranÃes a compañÃas estadounidenses. Mosaddeq foi xulgado por traición ante un tribunal militar, condenado a tres añvos de cÃrcel e confinado en arresto domiciliario ata a súa morte, en 1967, aos 84 añvos. A CIA habÃa derrocado o seu primeiro Goberno estranxeiro. O manual sirvió de persoal para os golpes en paÃses latinoamericanos.
A CIA preparó o golpe: financió periódicos para desprestixiar a Mosaddeq; organizó ataques que atribuyó ao KGB para asustar aos conservadores e compró aos lÃderes clericais mÃs influentes
Con Mosaddeq eliminado, o xa necesitaba un aparello de represión para manterse no poder sen un respaldo popular que, ademÃs, nunca tendrÃa. Creó a Savak, a súa temida policÃa polÃtica, adestrada e asesorada pola CIA e o Mossad israelÃ. Entre 25.000 e 125.000 iranÃes pasaron polos seus cÃrceles. O resultado foi o que describe o historiador Mark Gasiorowski: «O derrocamento de Mosaddeq sacó da ecuación o elemento secular e moderado da polÃtica iranÃ, e dejó o campo libre para que os islamitas radicais de Jomeini e a esquerda militante gañasen terreo nas décadas siguientes». A revolución de 1979 non llegó da nada. Os añvos de represión do xa, sostida económica e militarmente desde Washington, habÃan pechado todas as canles legÃtimos de disidencia. Cando a población se hartó e salió ás rúas, o único liderado organizado que quedaba era o clerical.
O xa que Occidente instaló e mantivo durante 26 añvos gobernó cunha man no lÃtigo e a outra na caixa. A corte dos Pahlavà se convirtió nunha plutocracia petroleira: a emperadora Farah Diba e as súas amigas cogÃan avións privados a ParÃs pola mañana, íanse de compras e volvÃan pola noite mentres a metade do paÃs vivÃa na miseria. A Savak torturaba nos sótanos da cÃrcel de Evin. Era o tipo de réxemen que Occidente toleraba porque disponÃa do cru, e o xa votaba o que se lle ordenaba na ONU.
En novembro de 1979, cando os estudantes iranÃes tomaron a Embaixada americana en TeherÃn e retiveron a 52 diplomÃticos durante 444 dÃas, o xa estaba ingresado nun hospital de Nova York tratÃndose un cÃncer. O que os estudantes decÃan para xustificar o asalto era que a CIA estaba a preparar outro golpe.
O que Trump propón hoxe –bombardear IrÃn ata que cambie de régimen– é o mesmo cÃlculo que Eisenhower fixo en 1953. A diferenza é que entón habÃa un plan e un candidato. Hoxe ninguén sabe cuÃl é a estratexia de Trump, excepto axitar o avispero a ver qué pasa.
'Ãtomos para a paz', o lÃo nuclear que desató Eisenhower
Para entender cómo empezó o programa nuclear iranà hai que retroceder también a 1953, o añou do golpe. O 8 de decembro, Eisenhower pronunció ante a ONU o seu discurso Ãtomos para a paz. Propuxo compartir tecnologÃa nuclear civil cos paÃses aliados para desincentivar o desenvolvemento de armas atómicas. En 1957, Estados Unidos e IrÃn asinaron un acordo de cooperación nuclear civil. En 1967, o Goberno americano instaló no campus da Universidade de TeherÃn un reactor nuclear de cinco megawatts e proporcionó ao xa o combustible para operalo: uranio enriquecido. O programa formó a enxeñeiros iranÃes no MIT. En 1974, o xa anunció o seu ambición de construír vinte reactores nucleares nos próximos vinte añvos, elevó o presuposto do programa a mil millóns de dólareiras e firmó contratos con empresas francesas e alemás.
Cando a revolución de 1979 expulsó ao xa, Jomeini heredó ese programa. O frenó inicialmente —considerábao «un sÃmbolo de occidentalización»—, pero a cruenta guerra con Iraq nos añvos oitenta e o uso de armas quÃmicas por Sadam HuseÃn convenceron os lÃderes iranÃes de que necesitaban a capacidade disuasoria. O programa se reactivó. E desde entón foi o eixo —e a excusa— de moitas das tensións entre IrÃn e Occidente.
![[]](http://static.vocstatic.com/voc26/latest/assets/images/favicon/hoy/apple-touch-icon-57x57.png){kind=icon}