Henry Molaison, a vida inesquecible do home co cerebro mÃs estudado da historia

É a primavera de 1955 e Molaison regresou ao hospital de Hartford, en Connecticut (Estados Unidos), para someterse a unha evaluación psicológica rutineira co neurocirurxián Karl Pribram. A entrevista transcorre con normalidade. Henry responde con educación e resolve problemas sinxelos.

Pasaron vinte meses desde a operación que pretendÃa acabar coa epilepsia severa que padecÃa desde os 9 añvos, cando foi atropelado por unha bicicleta; as convulsións le impedÃan levar unha vida normal. O mozo que axudaba aos seus pais coa compra ou arranxaba o jardÃn xa non podÃa traballar nin conducir, nin sequera levar unha vida autónoma.

Aos 27 añvos, Henry, desesperado, habÃa entrado nun quirófano para someterse a unha intervención experimental. O neurocirurxián William Beecher Scoville decidió extirpar dous pequeñas porcións do seu cerebro, unha a cada lado da cabeza, incluíndo os hipocampos. Ninguén sabÃa con certeza qué función cumplÃan aquelas estruturas profundas. Naqueles añvos, a mente seguÃa sendo un territorio inexplorado. Pero a operación funcionó: as convulsións desapareceron, a dor habÃa remitido e o seu comportamento era estable. Henry se sentÃa ben, podÃa ler, razonar… sonreÃr. Pero algo falló.

Mentres Molaison recuperábase da intervención na súa casa, cos seus pais, nunha contorna controlada que conocÃa antes de sufrir a extirpación cerebral, todo parecÃa normal. Os parÃmetros estaban dentro do agardado. Pero cando regresó ao hospital para a evaluación psicológica fíxose evidente o problema: cada experiencia nova sucedÃa sempre por primeira vez para Henry. Era incapaz de xerar novos recordos. Todas as persoas que conocÃa, cada conversación que mantenÃa, todo o que le sucedÃa, simplemente se evaporaban da súa mente de inmediato.

O doutor Pribram alertó a Scoville, o cirurxián, que entendió enseguida que aquilo non era un detalle menor. Durante a operación –que aínda sendo experimental e consentida foi polémica por arriesgada– habÃa extirpado algo mÃs que a orixe das convulsións. HabÃa tocado unha función descoñecida. Buscó unha segundo opinión.

Esa mesma noite, dous nomes claves da neurociencia tomaron un tren nocturno desde Montreal ata Hartford: Wilder Penfield, o cirurxián que habÃa cartografado o cerebro humano con pacientes espertos, e Brenda Milner, un mozo psicóloga con formación matemÃtica e unha intuición pouco común para detectar patróns onde outros só veÃan anomalÃas. Brenda Milner conoció a Henry nunha habitación de hospital. Non parecÃa enfermo. Non parecÃa confundido. Era educado, tranquilo, atento. RespondÃa a cada pregunta con coidado e esforzábase por facelo ben.

Pero cada vez que Milner levantábase, cruzaba a habitación e volvÃa a sentarse fronte a él, Henry mirábaa coma se acabase de aparecer. Non habÃa rastro de familiaridade. Non habÃa continuidade.

Milner comenzó a sometelo a unha baterÃa sistemÃtica de probas, e as repitió durante añvos. Pronto quedó claro que Henry podÃa reter información durante uns segundos: repetir unha serie de números, seguir unha conversación breve, resolver un problema sinxelo. Abondaba unha interrupción mÃnima –un silencio, un cambio de tema– para que todo se esfumara.

Desde ese momento, a súa vida quedó suspendida nun presente perpetuo. Xa nunca puido volver coñecer a ninguén. Cada rostro era sempre un novo rostro. Cada nome, un nome recién escoitado.

Brenda Milner siguió analizando a súa mente sometendo a Henry a innumerables probas. E entón ocurrió algo inesperado. Nun daqueles experimentos le pidió que trazase unha lÃnea entre dous contornos dunha estrela de cinco puntas observando a súa man únicamente a través dun espello. A tarefa é difÃcil incluso para persoas sen alteracións de memoria. Henry falló unha e outra vez. Dixo que nunca habÃa feito nada semellante.

Ao dÃa seguinte volvió a intentalo. O seu trazo foi mellor. Henry aseguró non lembrar practicar nunca aquela tarefa. Dixo que era a primeira vez que veÃa aquela estrela, aquel espello, aquel lÃpiz. E, con todo, a súa man se movÃa con menos torpeza, con mÃs destreza.

Para Brenda Milner, aquilo era desconcertante. Non encaixaba con nada que vise antes. Henry decÃa non lembrar a tarefa, pero a súa man a repetÃa con menos erros. Algo estaba a aprender sen deixar rastro na súa conciencia. Aos poucos empezó a tomar forma unha idea incómoda: no cerebro humano non existÃa unha soa memoria. Henry podÃa aprender sen lembrar o que habÃa aprendido.

Aquilo significaba algo mÃs. Significaba que o hipocampo –esa estrutura profunda que Scoville habÃa extirpado case por completo– non era un simple almacén de recordos, como se habÃa creÃdo durante décadas. Era, en realidade, unha porta de entrada. Sen él, Henry podÃa conservar o aprendido antes da operación, pero era incapaz de fixar nada novo na súa memoria consciente. En cambio, o seu corpo seguÃa aprendendo. As súas mans, os seus xestos, o seu coordinación melloraban sen que él tivese constancia diso.

O caso de Henry demostró que a memoria non é unha soa cousa. Que existen recordos que se saben –os feitos, os nomes, as experiencias– e outros que 'se fan', que se incorporan sen pasar pola conciencia. Dous sistemas distintos, aloxados en circuítos diferentes do cerebro. Un, frÃgil e narrativo. O outro, silencioso, persistente.

A partir de entón, a súa vida se organizó ao redor dese presente perpetuo. Vivió primeiro cos seus pais, logo cun familiar e, finalmente, nunha residencia. Axudaba en pequeñas tarefas, paseaba, veÃa a televisión. PodÃa orientarse en espazos coñecidos recorrendo ao que habÃa aprendido antes de 1953. Todo o demÃs se desvanecÃa.

Tranquilizábanlle os encrucillados. HacÃa dous ao dÃa, ás veces mÃs. Sempre seguÃa a orde das instrucións. Sempre resolvÃa pistas anteriores a 1953. Ao final da súa vida atoparon nunha cesta atada á súa andador un libro de encrucillados e o bolÃgrafo que levaba sempre consigo.

Non foi consciente da morte dos seus pais. Non sabÃa que habÃa envellecido. Non reconocÃa ao home que le devolvÃa a mirada desde o espello. Non podÃa situarse no tempo mÃs allà daquel añou detido. E, aínda asÃ, seguÃa sendo Henry.

Era educado, sensible, tÃmido. Aberto a unha broma. Nunha ocasión, mentres un investigador comentaba o interesante que resultaba o seu caso, Henry –que estaba allÖ se sonrojó lixeiramente, murmuró que non creÃa ser tan interesante e pidió irse a casa.

Durante mÃs de cinco décadas foi sometido a probas, exÃmenes, estudos. Cada un deles foi, para él, sempre a primeira vez. Para a ciencia, non.

Henry Gustav Molaison murió o 2 de decembro de 2008, un martes pola tarde, ás 17:05, na residencia de Windsor Locks, en Connecticut. TenÃa 82 añvos. Para él, seguÃa tendo 27.

Durante décadas habÃa sido coñecido só como a paciente H. M. A súa identidade non se reveló ata después do seu falecemento. Murió sen recordos. Quizais coa maior das soidades humanas: a de non poder lembrarse a sà mesmo.

E, con todo, dejó algo indeleble. A ciencia entendió que a memoria non é unha, senón moitas. Que a identidade é frÃgil. E que, ás veces, o coñecemento avanza non grazas a quen lembra, senón grazas a quen olvidó case todo, excepto o seu nome.