Un psicólogo en busca do mal: «As persoas malvadas se atraen»

Profesor de Comportamento Social e Personalidade na Universidade de Copenhague, Zettler aplicou as modernas tecnologÃas de anÃlisis de datos á psicologÃa e lanzou unha innovadora e ambiciosa enquisa global para saber qué tendencias da personalidade aumentan a probabilidade de desenvolver condutas dañinas. Falamos con él sobre as raÃces do mal no ser humano.

XLSemanal. ÂA maldade està dentro de nós?

Ingo Zettler. SÃ, a maldade forma parte de cada ser humano. Diferimos, con todo, na intensidade e frecuencia coa que a practicamos. Se propomos un experimento onde se poden facer trampas sen temor ás consecuencias, unhas persoas as harÃn e outras non. E, probablemente, quen as faga se comportarÃn do mesmo xeito unha segundo e unha terceira vez. A maldade é unha predisposición, un trazo da personalidade, como ser meticuloso. A intensidade deste trazo pode cambiar ao longo da vida, pero alguén que con 20 añévos mÃs meticuloso ou mÃs malvado que os seus compañeros seguirà siéndolo con 50.

XL. ÂQué entende por mal?

I.Z. A mala conduta abarca moito mÃs que o asasinato, o homicidio ou a violación, e vai moito mÃs allà do que o Código Penal considera un acto delituoso. Inclúe transgresións cotiás como a mentira, a infidelidade ou a falsificación de informes.

XL. Hai quen considera menores esas infraccións e que non estarÃan na mesma categorÃa.

I.Z. Nós investigamos o comportamento que dañá outras persoas. As infraccións leves pertencen a esta categorÃa. Iso non sempre é evidente; ás veces considéranse actos intelixentes, vense como picardÃas coas que se obtén unha vantaxe. Pero é claramente un comportamento que dañá os demÃs.

XL. ÂEntón obrar de forma dañina é o mesmo que ser malvado?

I.Z. En principio, sÃ. O comportamento malvado caracterízase por dañar a outras persoas en contra da súa vontade e por ser éticamente inxustificable para a sociedade. Cando dous boxeadores loitan no ring, fanse dañou mutuamente, pero iso non serÃa malo, porque consentiron golpearse dentro dunhas regras. También està ben encarcerar a alguén que cometeu un delito, porque iso està apoiado por nosa concepción moral. Con todo, esta pode ser moi diferente según as culturas. O que percibimos como maldade cambia.

XL. Pero vostede busca patróns universalmente vÃlidos. Afirma que a maldade nas persoas se pode medir.

I.Z En psicologÃa existen as caracterÃsticas escuras da personalidade: cobiza, narcisismo, sadismo, rancor e maquiavelismo, que representa a astucia manipuladora e o afÃn de poder. Estes trazos materialízanse no pensamento, o sentimento e o comportamento malvados. EstÃn fortemente relacionados entre sÃ.

XL. ÂEn qué sentido?

I.Z A partir dun trazo de personalidade pódese inferir calquera outro. Quen é narcisista por amais da media tendrà mÃs dun 80 por cento de probabilidades de ser también codicioso por amais da media. Quen é moi egoÃsta tenderà a ser mÃs rancoroso. E quen é moi rancoroso tenderà a ser mÃs vingativo.

XL. Os seus crÃticos consideran esta visión demasiado simplista. ÂÉ posible separar de forma clara estas caracterÃsticas?

I.Z Ás veces as transicións son graduais, pero estes trazos de carÃcter teñen un núcleo común: é a esencia do mal. Chamámolo 'o factor D'. Este factor pode determinarse estadÃsticamente.

XL. ÂCómo?

I.Z O ideal serÃa observar ás persoas repetidamente: Âatormenta alguén a outra persoa cando se lle presenta a oportunidade? ÂPrefire alguén matar un escaravello antes que limpar un vÃter sucio? Este tipo de experimentos son custosos e son cuestionables, porque se induce ás persoas para comportarse de forma cruel. Por iso desenvolvemos un cuestionario en lÃnea. Os participantes deben valorar 70 afirmacións en cinco graos, desde o total desacordo ata o total acordo.

XL. ÂPode dar exemplos?

I.Z Son afirmacións como: «O meu propio pracer é o único que importa». Ou: «A mayorÃa das persoas merece respeto». O resultado é unha puntuación, entre un e cinco, que indica unha tendencia para priorizar o teu propio benestar sobre o dos demÃs e a xustificar este comportamento coas túas crenzas. Uns tres millóns de persoas completaron xa o cuestionario. Calquera pode participar e, ao parecer, a moitos resúltalles atractivo coñecer o seu factor D.

XL. ÂE se non responden con sinceridade?

I.Z Unha distorsión dos resultados nunca pode descartarse por completo. Pero as autodeclaraciones funcionan bastante ben nos estudos cientÃficos porque non hai un incentivo forte para falsear as respostas. É diferente cando un solicita un emprego. Ninguén quere presentarse ante o seu novo xefe como un desastre.

XL. Unha afirmación do seu cuestionario di: «Resúltame difÃcil ver sufrir a alguien». ÂMoitos dirÃn que estÃn de acordo para non parecer uns monstros?

I.Z Todas as afirmacións selecciónanse coidadosamente. E se descubrimos que o 90 por cento das persoas estÃn totalmente de acordo ou en desacordo cunha non utilizámola porque non nos permite discriminar claramente entre as persoas. También comprobamos se a información coincide co comportamento real. É dicir, se alguén que se considera egoÃsta realmente compórtase asÃ.

XL. ÂCómo faio/fáio?

I.Z Por exemplo, co chamado 'xogo do ditador': dámoslles aos participantes dez euros e logo poden dividir o diñeiro entre eles e outra persoa anónima como queiran.

XL. ÂE?

I.Z Quen ten un factor D mÃs alto queda con mÃs diñeiro para sà mesmo. AdemÃs, o 60 por cento das persoas cun factor D por amais da media declaráronnos cometer algunha vez un delito. Aínda por riba, cuns 14.000 participantes de Dinamarca puidemos consultar o rexistro de antecedentes penais. Por iso sabemos que a probabilidade de ser condenado en algún momento da vida por un delito aumenta co factor D.

XL. ÂO mal é aprendido ou herdado?

I.Z Os xenes inflúen en cómo maniféstanse os trazos de personalidade, en cómo de meticuloso, creativo ou seguro de sà mesmo é unha persoa. Estudos iniciais indican que o factor D é unha predisposición genética nun 25 por cento e que se ve influenciado por factores ambientais. Aumenta cando a sociedade se enfronta á inseguridade financeira, a delincuencia, a desigualdade, a violencia, a corrupción, a pobreza extrema ou a falta dun Estado de dereito.

XL. ÂHai outras circunstancias da vida que o favorecen?

I.Z Os homes son mÃs malvados que as mulleres. Probablemente isto ten que ver cos roles e expectativas de género. Os homes también ocupan con maior frecuencia postos de liderado, o que pode conducir con maior facilidade a comportamentos egoÃstas ou narcisistas. Pero as diferenzas entre sexos non son enormes.

XL. ÂAlgo que lle sorprendese?

I.Z Que as persoas cun factor D mÃs alto adoitan ser amigas; a maldade atráese, por asà dicilo. As súas relacións son mÃs inestables e poden ser propensas á infidelidade. E a probabilidade de comportarse de forma malvada diminúe coa idade. Ao redor do 60 por cento dos menores de 25 añtenvos un factor D superior á media, pero só o 30 por cento dos maiores de 60; quizà trátese da madurez.

XL. ÂQué influencia ten a intelixencia?

I.Z Ningunha. A educación apenas inflúe, nin os ingresos. Pero as persoas cun factor D alto teñen menos probabilidades de traballar en profesións sociais ou artÃsticas. Tenden a defender posicións mÃs liberais no económico e queren imporse na loita polos recursos.

XL. ÂNon suxire iso que un factor D alto también ten aspectos positivos ou que é incluso necesario para acadar determinados obxectivos?

I.Z Desde unha perspectiva evolutiva debe haber unha vantaxe; pola contra, non habrÃa prevalecido. Pero o factor D promove unha visión do mundo que dificulta a felicidade: tendes a percibir o mundo como un lugar perigoso.

XL. Gran parte da clase media o està pasando mal. ÂIso crea un caldo de cultivo para que aumente o factor D?

I.Z As condicións sociais difÃciles inflúen na probabilidade de que as persoas se comporten cada vez mÃs de forma aversiva, é dicir, malvada. De feito, paÃses con factores D baixos atópanse en Europa Central e do Norte, con sistemas polÃticos, sociais e económicos estables.

XL. ÂExiste también unha correlación entre a orientación polÃtica e un factor D alto?

I.Z Sabemos que alguén cun factor D alto tende mÃs a radicalizarse polÃticamente. Este resultado cúmprese en todos os paÃses. AsÃ, as persoas cun factor D pronunciado también tenden a rexeitar a migración, á polarización, cren mÃs fÃcilmente en teorÃas conspirativas, consideran o cambio climÃtico unha invención e pensan de forma antidemocrÃtica.

XL. Algúns psicólogos sospeitan que Donald Trump padece un trastorno narcisista; outros o consideran un psicópata. ÂÉ malvado?

I.Z Durante o seu primeiro mandato, eu creÃa que non se debÃa facer un diagnóstico remoto sobre él porque violaba a regra Goldwater.

XL. Esa regra asegura que non se pode xulgar o estado mental dunha figura pública a menos que lla examinou persoalmente.

I.Z SÃ, pero agora vexo as cousas doutro xeito. Puidemos observar a Trump en tantas aparicións públicas que podemos facer unha suposición fundada. Búrlase dos demÃs, é irritable, impulsivo, a súa lema é: «Comer ou ser comido». Trump probablemente teña un factor D alto, porque se comportou repetidamente dun xeito que na nosa cultura se considera maioritariamente como malvada.

XL. ÂÉ posible reducir o propio factor D ou, dito doutro xeito, ser menos malo?

I.Z Claro que un pode intentar causar menos dañou aos demÃs. Con todo, as persoas cun factor D alto ás veces son vÃctimas das súas propias inclinacións e crenzas. Ás veces, nin sequera se dan conta de que estÃn dañando a outros.

XL. ÂSon ineficaces as terapias contra os criminais?

I.Z O crucial é a vontade absoluta de cambiar.

XL. ÂCómo pode unha sociedade evitar un factor D elevado?

I.Z Debe recompensar o bo comportamento e non aceptar o mal como algo normal. As decisións que nos afectan como grupo deben ser comprensibles para todos para fortalecer a confianza. É importante que as persoas perciban aos demÃs como bos. Todos poden ser un modelo para os outros. E, aínda que sexa impopular, unha dos mellores xeitos de previr o mal comportamento é ter certo grao de certeza de que serà detectado. Non quero dicir que debamos instalar cÃmaras por todas partes. Somos nós os que temos que estar alerta.