Roncar é xa unha epidemia mundial. ÂTen solución?

A cara do humano moderno é cada vez mÃs estreita. O paleontólogo Richard Klein afirma que jamÃs viu un crÃneo de cazador-recolector cos dentes tortos. Os nosos antepasados exhibÃan mandÃbulas anchas, dentaduras aliñadas, arcos dentais amplos con espazo dabondo. Iso foi a norma durante miles de aÃ�vos. Hoxe basta con botar unha ollada a calquera clase dun colexio para comprobar que algo cambiou: brackets, padais estreitos, bocas nas que os dentes non caben.

O biólogo Paul Ehrlich e a ortodoncista Sandra Kahn documentárono. Desde os albores da humanidade, os niÃ�vos crecÃan masticando alimentos fibrosos, crus, duros: raÃces, carne sen procesar, froitos secos. Ese esforzo mecÃnico constante estimulaba o crecemento dos ósos maxilares e do padal. A Revolución Industrial comenzó a cambiar as cousas ao introducir alimentos cada vez mÃs procesados e brandos. A alimentación infantil do século XX â��purÃ�s, potitos, papillasâ�� aceleró o proceso. Ehrlich cualifícao de epidemia oculta.

As consecuencias van mÃs allà de necesitar un ortodoncista. Unha mandÃbula mÃs estreita produce un padal mÃs alto e angosto. E a lingua, con menos sitio do que necesita, tende a caer cara a atrÃs cando durmimos, dificultando o paso do aire pola garganta. Iso é, en esencia, o que produce o ronquido. E, nos casos mÃs graves, a apnea obstrutiva do sueÃ�ou: a vÃa aÃ�rea péchase parcial ou totalmente, o oxÃgeno deixa de chegar aos pulmóns, e o cerebro ten que espertar ao dormente cun sobresalto para que volva respirar. Isto pode repetirse decenas de veces por noite sen que a persoa o lembre.

Non estamos a falar só de adultos con sobrepeso. En EspaÃ�a, un de cada dez niÃ�vos rouca. En adultos, según a Sociedade EspaÃ�onda de NeumologÃa, un de cada dous homes e unha de cada catro mulleres. E a apnea afecta a entre o 4 e o 9 por cento da población, aínda que a cifra real é maior porque moitos casos estÃn sen diagnosticar.

Millóns de persoas cren que estÃn cansadas porque dormen pouco, cando en realidade pasáronse a noite despertÃndose sen sabelo. As consecuencias: hipertensión, diabetes, ictus, infarto.

O encogimiento da mandÃbula é o factor mÃs recente, aínda que a garganta humana arrastra problemas de diseÃ�ou moito mÃs antigos. O ronquido é o efecto colateral de dúas adaptacións que foron moi útiles. O desenvolvemento da linguaxe exigió un pescozo mÃs longo para aloxar o aparello fonador, a larinxe e as cordas vogal. E a bipedestación, ao pornos de pé, introduciu un Ãngulo pechado nas vÃas respiratorias que cando estÃbamos de poutelas non existÃa. O resultado é un conduto de aire demasiado longo, cunha curva incómoda, que funciona ben mentres estamos espertos, pero que se converte nunha trampa cando os músculos reláxanse ao durmir. O propio Ehrlich expono en tÃ�rminos darwinianos crus: un homÃnido que roncara na sabana africana habrÃa sido un reclamo fantÃstico para os leopardos. Se a iso súmaslle que o ruído tampouco axuda á hora de atraer parella, costa entender cómo chegamos ata aquÃ. A resposta é que falar e camiñar ergueitos compensaban o inconveniente de roncar.

A vida moderna empeora o rendemento dese hardware obsoleto de 200.000 aÃ�vos. Vivimos mÃs que os nosos devanceiros, e os músculos perden ton coa idade. Estamos mÃs gordos que en ningún outro momento da historia, e a graxa acumulada no pescozo presiona a trÃquea. E bebemos mÃs alcol, que relaxa todavÃa mÃs a musculatura da garganta.

A boa noticia é que hai unha carreira cientÃfica en marcha para atopar solucións. O tratamento de referencia desde os aÃ�vos oitenta é a CPAP, unha mÃquina que bombea aire a presión a travÃ�s dunha máscara nasal para manter a vÃa aÃ�rea aberta pola forza. Funciona. O problema é que hai que durmir con ela posta, e a experiencia parécese mÃs a pilotar un caza que a descansar.

A máscara aperta, o aire presurizado seca as mucosas, o aparello fai ruído e o aspecto xeral do paciente conectado ao chisme tende a reducir a actividade romÃntica a cero. En EspaÃ�a, mÃs de 100.000 persoas dormen cada noite conectadas a unha. Pero os datos de abandono son elocuentes: entre o 30 e o 60 por cento dos pacientes deixa de usala. De ahà a búsqueda de alternativas, que se move en tres direccións.

1. A farmacológica. En 2024, a FDA estadounidense aprobó Zepbound (tirzepatida, un fÃrmaco da mesma familia que Ozempic e Wegovy) como o primeiro medicamento da historia indicado para a apnea obstrutiva do sueÃ�ou en pacientes con obesidade. O mecanismo é o seguinte: se a graxa do pescozo e a garganta é o que estreita a vÃa aÃ�rea, e estes fÃrmacos conseguen que o paciente perda un 15 por cento do seu peso corporal, a garganta ábrese soa. Un ensaio clÃnico encontró que ata a metade dos participantes que tomaron tirzepatida durante un aÃ�ou mejoró, aínda que os efectos secundarios gastrointestinais non son despreciables. A Axencia Europea do Medicamento està avaliando o seu aprobación, que podrÃa chegar ao longo deste aÃ�ou; en EspaÃ�a, de momento, a tirzepatida só se comercializa como Mounjaro, indicada para a diabetes tipo 2.

2. A mecÃnica e a quirúrgica. As fÃ�rulas de avance mandibular â��aparellos dentais que empurran a mandÃbula cara adiante para abrir espazo na gargantaâ�� funcionan ben en apneas leves e moderadas, aínda que incomodan e poden alterar a mordida co uso prolongado. A cirugÃa ofrece un abano que vai desde a reducción do padal e a úvula ata a extirpación de amÃgdalas, pasando por implantes palatinos e radiofrecuencia. Os resultados a curto prazo adoitan ser bos, pero algúns procedementos perden eficacia co tempo.

3. A muscular. A terceira vÃa de investigación consiste, literalmente, en facer ximnasia coa garganta. E, nalgúns casos, en lamber o telÃ�fono móvil seguindo os pasos dunha app. En 2005, un estudo da Universidade de Zúrich demostró que tocar o didyeridú â��un instrumento de vento aborixe australianoâ�� reducÃa os ronquidos en pacientes con apnea moderada.

A respiración forzada que esixe este voluminoso instrumento fortalece a musculatura da garganta, a lingua e o padal, que é a que se colapsa polas noites.

O problema, claro, é a logÃstica. Non todo o mundo ten sitio na casa para un tubo de madeira de dous metros nin veciños dispostos a soportar semellante estrondo ás once da noite. Investigadores brasileÃ�déronvos o seguinte paso: en 2009 publicaron un ensaio no que un programa de exercicios orofarÃngeos â��sen instrumento de por medioâ�� reduciu o volume e a frecuencia dos ronquidos. A idea de fondo é a mesma que co didyeridú: se o ronquido prodúcese porque os músculos da vÃa aÃ�rea perden ton ao durmir, fortalecelos deberÃa reducir o problema. Terapia miofuncional orofacial chámano os especialistas.

Carlos O'Connor Reina, otorrinolaringólogo e presidente da Comisión de RoncopatÃa da Sociedade EspaÃ�onda de ORL, se preguntó se unha pantalla tÃctil podÃa servir como superficie de resistencia para eses exercicios. Xunto co seu equipo desarrolló Airway Gym, a primeira aplicación do mundo diseÃ�ada para tratar a apnea do sueÃ�ou con exercicios de lingua. Presentárona en 2018. Desde entón a app acumulou miles de descargas en mÃs de vinte paÃses. Hai que dicilo: os exercicios consisten, entre outras cousas, en presionar a lingua contra a pantalla do telÃ�fono en distintas direccións, apertar os carrillos contra o cristal e empurrar coa mandÃbula. Quince minutos ao dÃa, co móvil protexido por filme transparente para que a cousa non resulte antihigiÃ�nica. En 2025, o Ministerio de Sanidade aprobó Airway Gym como terapia eficaz.

Ten un inconveniente: hai que facelo todos os dÃas. Un xornalista estadounidense que probó Airway Gym para unha reportaxe en The Atlantic o dejó ao cabo dunhas semanas por preguiza e ao pouco tempo volvió a espertarse cos seus propios ronquidos. Tivo que retomalo. É a maldición de todas as solucións que se atoparon ata o de agora para un problema que, no fondo, é de diseÃ�ou. A garganta humana non ten arranxo. E o que hai son parches para un defecto de fÃbrica co que a nosa especie leva convivindo desde que decidió porse de pé e falar.